AI-geletterdheid verplicht: wat moet je als werkgever regelen?

Op 2 februari 2025 werd AI-geletterdheid wettelijk verplicht. Artikel 4 van de EU AI Act schrijft voor dat elke organisatie die AI gebruikt of aanbiedt, moet zorgen dat medewerkers een "toereikend niveau" van AI-kennis hebben.

Dat is inmiddels meer dan een jaar geleden. En wat is er sindsdien gebeurd?

Bij de meeste bedrijven: weinig. CBS rapporteert dat 22,7% van de Nederlandse bedrijven AI gebruikt — een verdubbeling in twee jaar. Maar 74,6% van de bedrijven die AI overwegen, noemt "gebrek aan ervaring" als de belangrijkste barrière. De tools worden gebruikt, de kennis ontbreekt.

En de toezichthouder kijkt mee. De Autoriteit Persoonsgegevens heeft AI tot handhavingsprioriteit nummer twee gemaakt voor 2026, met nadruk op "preventief toezicht" en "vroegtijdig ingrijpen."

Dit artikel legt uit wat de verplichting precies inhoudt, welke deadlines en boetes er gelden, en — het belangrijkst — wat je als werkgever concreet moet doen. Geen juridisch jargon, maar een praktisch stappenplan.

Wat is AI-geletterdheid precies?

De EU AI Act definieert AI-geletterdheid als het hebben van "vaardigheden, kennis en inzicht" om AI-systemen op een geïnformeerde manier in te zetten, met bewustzijn van de kansen en risico's.

Concreet gaat het om drie dimensies:

1. •Kennis — Begrijpen wat AI kan en niet kan, hoe het werkt op hoofdlijnen, en waar de beperkingen liggen
2. •Vaardigheden — In staat zijn om AI-tools effectief te gebruiken voor je werk
3. •Inzicht — Bewust zijn van risico's: hallucinaties, privacy, bias, en ethische overwegingen

Het gaat dus niet om iedereen tot AI-expert maken. Het gaat erom dat medewerkers voldoende begrijpen van de AI-systemen waarmee ze werken om verantwoorde beslissingen te nemen.

Waarom is het verplicht?

Artikel 4: de wettelijke basis

Artikel 4 van de EU AI Act is helder: aanbieders en gebruikers van AI-systemen moeten maatregelen nemen om een toereikend niveau van AI-geletterdheid te waarborgen bij hun personeel.

Dit geldt voor elke organisatie die AI inzet — niet alleen techbedrijven. Gebruikt je team ChatGPT voor e-mails? Claude voor rapportages? Copilot in Excel? Dan valt je organisatie onder deze verplichting.

Wat betekent "toereikend niveau"?

De wet schrijft geen specifieke training of certificaat voor. "Toereikend" is contextafhankelijk en hangt af van:

• •De technische kennis van de medewerker
• •Het type AI-systeem waarmee wordt gewerkt
• •Het risiconiveau van de toepassing
• •De functie van de medewerker

PwC heeft een competentieraamwerk ontwikkeld met vier categorieën: conceptueel begrip, bedrijfscontext, risicobewustzijn en praktische toepassing. Het niveau per categorie verschilt per functie.

In de praktijk betekent dit dat een directeur andere kennis nodig heeft dan een klantenservicemedewerker. Maar iedereen die met AI werkt, moet de basis begrijpen.

Deadlines en sancties

Tijdlijn

De eerste deadline is al gepasseerd. De AI-geletterdheid verplichting geldt nu al.

Boetes

De boetes zijn niet symbolisch:

• •Tot €35 miljoen of 7% van de wereldwijde omzet voor verboden AI-praktijken
• •Tot €15 miljoen of 3% van de omzet voor schending van andere verplichtingen (waaronder AI-geletterdheid)
• •Tot €7,5 miljoen of 1,5% van de omzet voor het verstrekken van onjuiste informatie

Voor het MKB geldt het laagste van de twee bedragen. Maar ook dan zijn de consequenties fors.

Wie handhaaft?

De Autoriteit Persoonsgegevens is in Nederland de coördinerend toezichthouder. De AP heeft AI tot handhavingsprioriteit gemaakt voor 2026 en focust op preventief toezicht.

In de praktijk betekent dit: de AP begint met voorlichting en waarschuwingen, maar de stap naar handhaving komt. De AP roept organisaties actief op om nu te starten.

Wat moet je als werkgever concreet doen?

Hier is het vijfstappenplan — gebaseerd op de AP-handreiking, de ICTrecht-aanpak en onze ervaring uit het trainen van tientallen teams.

Stap 1 — Inventariseer je AI-gebruik

Je kunt pas trainen als je weet wat er gebruikt wordt. Breng in kaart:

• •Welke AI-tools worden er ingezet? ChatGPT, Claude, Gemini, Copilot, maar ook AI-functies in bestaande software (CRM, e-mail, boekhouding)
• •Door wie? Welke medewerkers en afdelingen gebruiken AI — en welke doen het zonder dat je het weet (shadow AI)?
• •Waarvoor? Interne documenten? Klantcommunicatie? Financiële analyses? Data met persoonsgegevens?
• •Wat is het risiconiveau? AI voor interne notities is laag-risico. AI voor klantselectie of financiële besluiten is hoog-risico.

De kans is groot dat er meer AI-gebruik is dan je denkt. Onderzoek toont dat het meeste AI-gebruik op de werkvloer buiten het zicht van management plaatsvindt.

Stap 2 — Bepaal het kennisniveau per functie

Niet iedereen hoeft hetzelfde te weten. Maak onderscheid:

Directie en bestuur

• •Strategisch begrip van AI-kansen en -risico's
• •Kennis van de EU AI Act en governance-verplichtingen
• •Kunnen sturen op AI-beleid en -adoptie

Managers

• •Operationeel begrip van AI-toepassingen voor hun afdeling
• •Risicobewustzijn: wanneer is menselijk toezicht vereist?
• •Kunnen begeleiden van team-adoptie

Medewerkers (AI-gebruikers)

• •Praktische vaardigheden: effectief prompten, output beoordelen, fouten herkennen
• •Weten welke data wel en niet in AI-tools mag
• •Begrijpen van beperkingen: hallucinaties, bias, privacy

Specialisten (IT, data, development)

• •Diepgaande technische kennis van AI-systemen
• •Begrip van security- en compliancerisico's
• •Kunnen beoordelen van AI-tools op veiligheid en betrouwbaarheid

Stap 3 — Organiseer gerichte training

Dit is waar de meeste werkgevers vastlopen. De verplichting is duidelijk, maar hoe vul je het in?

Drie opties die werken:

Basisniveau voor iedereen Een introductietraining die alle medewerkers de fundamenten geeft: wat is AI, wat kan het, wat zijn de risico's, en wat zijn de spelregels binnen jullie organisatie. Onze ChatGPT, Claude & Gemini Masterclass is hiervoor ontworpen: 4 uur hands-on met alle drie de grote AI-platformen.

Afdelingsspecifieke verdieping Na de basis heeft elk team andere behoeften. Een marketingteam moet weten hoe ze AI inzetten voor content en campagnes. Een HR-afdeling moet begrijpen dat AI in werving onder hoog-risico valt. Bekijk onze AI-workshop per team of ons trainingsoverzicht voor Nederland.

Organisatiebrede implementatie Voor bedrijven die AI structureel willen inbedden is een eenmalige workshop niet genoeg. Ons AI als teamsport-programma combineert training met workflow redesign en doorlopende begeleiding — precies wat de AP bedoelt met "een doorlopend proces."

Stap 4 — Documenteer en evalueer

De AP verwacht dat je kunt aantonen dat je aan de verplichting voldoet. Leg vast:

• •Wie welke training heeft gevolgd en wanneer
• •Welk niveau per functiegroep is bepaald
• •Hoe je bijscholing organiseert — AI verandert snel, een training van een jaar geleden is al verouderd
• •Hoe je evalueert of medewerkers de kennis daadwerkelijk toepassen

Dit hoeft geen ingewikkeld systeem te zijn. Een overzicht in een spreadsheet met namen, data, trainingsniveau en geplande bijscholing is al een begin.

Stap 5 — Integreer in je AI-beleid

AI-geletterdheid staat niet op zichzelf. Het is onderdeel van een breder AI-beleid dat regelt:

• •Welke AI-tools zijn goedgekeurd?
• •Welke data mag er in AI-systemen?
• •Wie is verantwoordelijk voor AI-governance?
• •Hoe betrek je de ondernemingsraad? (De Rijksoverheid stelt dat de OR geïnformeerd moet worden bij invoering van AI)

Lees ook ons complete stappenplan voor AI implementeren in je organisatie.

De Digital Omnibus: verandert de verplichting?

In november 2025 publiceerde de Europese Commissie het Digital Omnibus-voorstel. Dit stelt voor om de harde AI-geletterdheid verplichting te verschuiven naar een "promotierol" voor de overheid.

Klinkt als goed nieuws voor werkgevers? Juridische experts waarschuwen expliciet tegen uitstelgedrag:

• •Het is nog een voorstel, geen wet. Het Europees Parlement en de Raad moeten het nog goedkeuren
• •De verplichtingen voor hoog-risico AI blijven sowieso bestaan — inclusief de eis dat gebruikers voldoende kennis hebben
• •De praktische noodzaak verandert niet: teams zonder AI-kennis presteren aantoonbaar slechter en lopen meer risico

De boodschap van experts: relax de formulering misschien, maar niet de investering.

Vier fouten die werkgevers maken

1. "Eén workshop en we zijn klaar"

De AP benadrukt dat AI-geletterdheid een doorlopend proces is. AI-modellen veranderen continu — wat je team in januari leert, is in juni deels verouderd. Plan minimaal jaarlijkse bijscholing.

2. "Dit geldt alleen voor techbedrijven"

Elke organisatie die AI gebruikt valt onder de verplichting. Gebruikt je klantenservice ChatGPT? Gebruikt je marketingteam AI voor content? Dan ben je een "gebruiker van AI-systemen" in de zin van de wet.

3. "De Digital Omnibus schaft het af"

Niet waar. Het is een voorstel. En zelfs als het wordt aangenomen, blijven de hoog-risico verplichtingen bestaan. Wachten is een risico, niet een strategie.

4. "Onze IT-afdeling regelt dit wel"

AI-geletterdheid is organisatiebreed. IT kan ondersteunen bij toolselectie en security, maar elke medewerker die AI gebruikt moet zelf de basiskennis hebben. Het College voor de Rechten van de Mens benadrukt dat AI-geletterdheid ook mensenrechten-geletterdheid betekent — dat is niet alleen een IT-taak.

Aan de slag

De verplichting is er al. De handhaving komt eraan. En je team heeft de kennis nodig om AI veilig en effectief te gebruiken — ongeacht de wettelijke verplichting.

Begin hier:

• •Stap 1 vandaag: Inventariseer welke AI-tools je organisatie gebruikt
• •Deze maand: Bepaal het gewenste kennisniveau per functiegroep
• •Binnen 3 maanden: Organiseer de eerste training

Wij helpen werkgevers dagelijks met het AI-geletterd maken van hun teams. Bekijk onze ChatGPT, Claude & Gemini Masterclass voor een direct startpunt, het AI als teamsport-programma voor organisatiebrede implementatie, of plan een vrijblijvend adviesgesprek.

Bronnen

• •EU AI Act — Artikel 4: AI Literacy
• •Europese Commissie — AI Literacy Q&A
• •Autoriteit Persoonsgegevens — Aan de slag met AI-geletterdheid
• •CBS — AI Monitor 2024
• •PwC — AI-geletterdheid onder de EU AI-verordening
• •ICTrecht — AI-geletterdheid binnen jouw organisatie
• •ICTrecht — Waar de AP in 2026 op gaat letten
• •AKD — AI-geletterdheid borgen sinds februari 2025
• •Lex Digitalis — Digital Omnibus: AI-geletterdheid blijft nodig
• •Digitale Overheid — AP roept organisaties op tot actie
• •Rijksoverheid/Ondernemersplein — AI Act
• •College voor de Rechten van de Mens — AI-geletterdheid en mensenrechten
• •NVP HR Netwerk — AI-geletterdheid voor de werkgever
• •Flynth — Werkgevers en AI-geletterdheid