AI-adoptie in het MKB: waar staat Nederland echt?

Je leest een artikel over AI in het bedrijfsleven. Eentje zegt: 74% van het MKB heeft AI geïntegreerd. Mooi, denk je. Dan lees je het volgende: slechts 23% van de bedrijven gebruikt AI. En een derde: 16% van de werknemers gebruikt het dagelijks. Drie onderzoeken, drie compleet andere cijfers.

Welke moet je geloven?

Die verwarring is niet raar. Er verschijnen elke maand nieuwe rapporten — van het CBS, van consultancybureaus, van softwareleveranciers die hun eigen producten verkopen. En ze meten allemaal iets anders. Dat maakt het lastig om als ondernemer in te schatten waar je staat. Loop je achter? Loop je voor? Of is iedereen net zo aan het zoeken als jij?

In dit artikel leg ik de belangrijkste Nederlandse onderzoeken naast elkaar. Niet om je te vertellen dat je "nu moet beginnen met AI" — dat hoor je al genoeg. Maar om je een eerlijk beeld te geven van waar het MKB nu echt staat. Met data. Met nuance. En zonder hype.

Waarom de cijfers zo uiteenlopen

Laten we beginnen bij de olifant in de kamer. De cijfers over AI-gebruik in het MKB spreken elkaar nogal tegen:

• •CBS AI Monitor 2024: 22,7% van de bedrijven met 10 of meer werknemers gebruikt AI
• •Exact MKB Barometer: 33% van het MKB is bezig met AI — een stijging van 6% naar 33% in één jaar
• •Sharp/Reichelt: claimt dat 74% van het Nederlandse MKB AI heeft geïntegreerd
• •&samhoud: meet dat 16% van de Nederlanders dagelijks AI gebruikt — een verdubbeling, maar nog steeds een minderheid

Hoe kan dat? Het antwoord zit in de definitie. "AI gebruiken" kan betekenen: je hebt een keer ChatGPT geopend om een e-mail te herschrijven. Maar het kan ook betekenen: je hebt AI structureel geïntegreerd in je bedrijfsprocessen. Dat is een wereld van verschil.

CBS meet het streng — ze kijken naar daadwerkelijk gebruik van AI-technologieën in bedrijfsprocessen. Sharp/Reichelt vroeg het breder — inclusief elke vorm van digitale tool die "slim" is. En &samhoud meet dagelijks gebruik, wat weer een heel ander getal oplevert dan "ooit een keer geprobeerd."

Het eerlijke antwoord? De werkelijkheid zit ergens in het midden. Rond een kwart van de bedrijven gebruikt AI op een manier die ertoe doet. De rest experimenteert, twijfelt of is nog niet begonnen.

Wat de betrouwbaarste data zegt

Als je één bron moet kiezen, pak dan de CBS AI Monitor. Het CBS is onafhankelijk, meet al jaren op dezelfde manier en heeft geen product te verkopen.

De kerncijfers voor 2024:

• •22,7% van de bedrijven met 10+ werknemers gebruikt AI — bijna een verdubbeling ten opzichte van 2021 (13%)
• •Bij kleine bedrijven (10-19 medewerkers): 17,8%
• •Bij middelgrote bedrijven (50-99): 28,1%
• •Bij grote bedrijven (500+): 59,2%

Het patroon is duidelijk: hoe groter het bedrijf, hoe meer AI. Dat is logisch — grotere bedrijven hebben meer budget, meer IT-kennis en meer processen waar AI het verschil maakt. Maar het betekent ook dat het MKB relatief achterloopt.

En dan de sectoren. Hier wordt het pas echt interessant:

• •ICT: 58% — veruit koploper
• •Zakelijke dienstverlening: 39,8%
• •Financiële sector: 37,4%
• •Handel: 23,2%
• •Industrie: 18%
• •Horeca: 9%
• •Bouw: 8,9%

Als je een IT-bedrijf runt, is de kans groot dat je collega's AI gebruiken. Heb je een bouwbedrijf of een restaurant? Dan ben je waarschijnlijk een van de weinigen die er al mee bezig is. Dat is geen oordeel — het zegt iets over waar de tools nu het meest direct toepasbaar zijn.

Waar bedrijven AI voor gebruiken

CBS publiceerde eind 2025 wat bedrijven daadwerkelijk met AI doen:

• •Marketing en verkoop: 36% van de AI-gebruikers
• •Administratie en bestuur: 30%
• •Tekst schrijven en bewerken: het meest genoemde gebruik

Geen verrassing. De meeste bedrijven beginnen met wat het laagdrempeligst is: teksten schrijven, e-mails verbeteren, content maken. Dat is ook precies wat we zien in onze ChatGPT, Claude & Gemini Masterclass — teams ontdekken dat ze met generatieve AI dagelijks uren besparen op taken die ze al deden.

Nederland in Europa: boven gemiddeld, maar geen koploper

Een vraag die ik vaak krijg: loopt Nederland achter? Het korte antwoord: nee. Maar we lopen ook niet voorop.

Eurostat publiceerde eind 2025 de EU-brede cijfers. Nederland staat op plek 6 met 22,7% — ruim boven het EU-gemiddelde van 13,5%. Maar achter:

• •Denemarken: 27,6%
• •Zweden: 25,1%
• •België: 24,7%
• •Finland en Luxemburg: rond de 23-24%

Wat opvalt: onze buurlanden groeien sneller. Zweden sprong met 14,7 procentpunt omhoog, Denemarken met 12,4. Nederland groeit ook, maar minder explosief. We doen het goed, maar als je kijkt naar het tempo dan zijn anderen hongeriger.

&samhoud meet het nog scherper: op maandelijks AI-gebruik scoort Nederland 55%, terwijl het Europese gemiddelde op 73% ligt. Dat is een andere meting en dus een ander getal, maar het signaal is hetzelfde: we zijn niet de uitblinker die we misschien denken te zijn.

Drie barrières waar het MKB echt tegenaan loopt

Dialogic onderzocht het in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken. Dat rapport — "AI-gebruik in het MKB: ambitie of aarzeling?" — is een van de eerlijkste analyses die er is. En het schetst drie hoofdbarrières.

Barrière 1 — Kennis en vaardigheden ontbreken

Dit is de grootste. Niet budget, niet technologie, maar kennis. CBS bevestigt het: driekwart van de bedrijven die AI overwegen maar niet gebruiken, noemt "gebrek aan ervaring" als reden.

ICT Magazine vond vergelijkbare cijfers: 30% van de ondernemers weet niet welke digitale tools ze moeten gebruiken. En Integron onderzocht dat 61% van de werknemers verwacht nieuwe vaardigheden te moeten ontwikkelen.

De tools zijn er. De kennis niet. Dat is precies waarom AI-geletterdheid inmiddels wettelijk verplicht is — maar daar komen we straks op terug.

Barrière 2 — Onduidelijk wat het oplevert

"Wat gaat AI ons concreet opleveren?" Die vraag is lastig te beantwoorden als je het nog niet geprobeerd hebt. En dat creëert een kip-ei-situatie: je investeert niet omdat je het rendement niet ziet, en je ziet het rendement niet omdat je niet investeert.

Exact vond dat 42% van de MKB-ondernemers niet weet hoe te beginnen met datagedreven werken. Dialogic benoemt het als een van de drie hoofdbarrières. En TNO onderzocht dat veel bedrijven AI wel inzetten, maar dat concrete productiviteitswinst vooralsnog schaars is.

Dat klinkt ontmoedigend, maar er zit een nuance. Die bedrijven waar het niet oplevert, missen vaak de juiste aanpak — niet de juiste tool. Als je begint bij het probleem in plaats van bij de technologie, ziet het er heel anders uit.

Barrière 3 — Tijd, geld en capaciteit

De derde barrière is de meest praktische. Je weet dat je iets met AI moet, maar wie gaat het doen? In een bedrijf met 15 man heb je geen innovatiemanager en geen AI-afdeling.

Exact meldt dat bij kleine bedrijven 33% geen plannen heeft met AI — bij grotere MKB-bedrijven is dat 20%. Het verschil? Capaciteit. Grotere bedrijven hebben iemand die het kan oppakken. Kleinere bedrijven niet.

De Rijksoverheid ziet het ook: de ambitie is om Nederland in de top 3 van de EU te krijgen voor digitalisering van het MKB in 2030. Er is 1,7 miljard euro beschikbaar via het Digital Europe Program. Maar dat geld bereikt het gemiddelde MKB-bedrijf niet vanzelf.

De tweedeling: voorlopers en achterblijvers

En dit is misschien het belangrijkste punt van dit hele artikel. Er ontstaat een tweedeling. Niet morgen — nu.

Aan de ene kant heb je bedrijven die AI structureel inzetten. Die hun teams trainen. Die processen herontwerpen. CBS toont aan dat deze bedrijven vaker een hogere toegevoegde waarde hebben, meer investeren in ICT en productiever zijn. Ruim de helft van AI-gebruikende bedrijven heeft een toegevoegde waarde van minimaal 10 miljoen euro.

Maar — en dit is belangrijk — het CBS zegt er eerlijk bij: het is onduidelijk of AI die bedrijven productief maakt, of dat productieve bedrijven simpelweg sneller AI adopteren. Het is een kip-ei-kwestie. Maar het patroon is er.

Aan de andere kant heb je de achterblijvers. Dat zijn niet de "domme" bedrijven. Het zijn bedrijven die druk zijn, die het niet prioriteren, die niet weten waar te beginnen. En dat is begrijpelijk. Maar het risico is reëel: hoe langer je wacht, hoe groter de achterstand.

De kloof zit niet alleen tussen bedrijven. Integron vond een enorme kloof bínnen bedrijven: 57% van de directie gebruikt AI actief, tegenover 17% van de uitvoerende medewerkers. &samhoud meet het nog scherper: 78% management versus 47% medewerkers.

Die interne kloof is misschien wel het grootste probleem. Want als de directie enthousiast is maar de werkvloer niet meegaat, blijft AI steken in experimenten. Dat is precies de weerstand die je moet overwinnen — en het begint bij de werkvloer betrekken, niet bij tools uitrollen.

De AI Act: de helft kent 'm niet

Dan is er nog iets dat weinig ondernemers op het netvlies hebben. De EU AI Act is geen toekomstmuziek — die is al van kracht. Sinds februari 2025 is AI-geletterdheid wettelijk verplicht. Iedereen in je organisatie die met AI werkt, moet begrijpen wat ze doen.

De Kamer van Koophandel onderzocht hoe het ervoor staat. De cijfers zijn ontnuchterend:

• •50% van de ondernemers kent de AI Act niet
• •7% is goed op de hoogte
• •2-3% heeft daadwerkelijk maatregelen genomen
• •40% weet niet of de wet op hen van toepassing is

Ondertussen maakt de Autoriteit Persoonsgegevens AI tot handhavingsprioriteit in 2026. Boetes lopen op tot 15 miljoen euro of 3% van de omzet.

Dit is geen angstverhaal. Het is een wake-up call. Je hoeft geen jurist te worden, maar een basis AI-beleid en een training over verantwoord AI-gebruik — dat is niet optioneel meer. Dat is wettelijk verplicht.

Wat betekent dit voor jou?

Oké, genoeg cijfers. Wat moet je hiermee?

Ten eerste: niet in paniek raken. Dat je nog niet volop met AI bezig bent, maakt je niet achterlijk. De meerderheid van het MKB zit in dezelfde positie. Maar wél: bewust nadenken over wanneer en hoe je begint.

Ten tweede: begin klein. Dialogic adviseert het, Exact adviseert het, TNO adviseert het: begin niet met de technologie, begin met je probleem. Welk proces kost je team het meeste tijd? Waar gaat het meeste geld verloren? Dat is je startpunt.

Ten derde: investeer in je mensen. De tools zijn er, de prijzen zijn laag — een ChatGPT-abonnement kost €20 per maand. De bottleneck is niet de technologie, het zijn de vaardigheden. Teams die getraind zijn, gebruiken AI structureel. Teams die een licentie krijgen zonder begeleiding, stoppen na een paar weken.

En ten vierde: betrek je hele team. Niet alleen de directie. De kloof management-werkvloer is een van de grootste risico's voor mislukte AI-adoptie. Medewerkersbetrokkenheid is de belangrijkste succesfactor — niet de tool die je kiest.

Wil je een concreet stappenplan? Lees dan ons artikel over AI implementeren in je organisatie. Of bekijk de meest gemaakte fouten zodat je die kunt vermijden.

En als je team er klaar voor is om gezamenlijk te leren werken met AI — op basis van jullie eigen processen, met begeleiding — dan is ons AI als Teamsport-programma of de ChatGPT, Claude & Gemini Masterclass een goede plek om te starten. We trainen teams in het hele land — van Amsterdam tot Eindhoven, op locatie bij jou op kantoor.

Bronnen

• •CBS — AI Monitor 2024
• •CBS — Kenmerken van bedrijven die AI gebruiken
• •CBS — Bedrijven gebruiken AI vaakst voor marketing of verkoop
• •Dialogic — AI-gebruik in het mkb: ambitie of aarzeling?
• •Exact — MKB verdeeld over inzet AI
• •&samhoud — AI-adoptie onderzoek 2025
• •Integron — AI op de werkvloer in Nederland 2025
• •KVK — Ondernemers zetten nauwelijks stappen rond AI-wetgeving
• •Eurostat — AI-gebruik EU-bedrijven 2024
• •TNO — Drie succesfactoren voor AI-implementatie
• •Rijksoverheid — Strategie Digitale Economie
• •ICT Magazine — MKB worstelt met digitale keuzes
• •ING/Accountant.nl — Nederland blijft achter met AI-investeringen